| Spała |
|
 Spała – wieś wczasowa w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim, w gminie Inowłódz. Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 48 relacji Tomaszów Mazowiecki – Kozienice – Dęblin – Kock. Początki Dzieje Spały sięgają początku XVII wieku, a może nawet końca XVII wieku. Już w XVIII wieku rozpoczęto eksploatację lasów. Drewno wykorzystywano do wyrobu węgla drzewnego, smoły, jako opał dla pobliskich zakładów przemysłowych, np. wytopu żelaza w piecach hutniczych w osadzie Kuźnice (dziś Tomaszów Maz.) i wypalania wapna. Część drewna spławiano Pilicą do Wisły. Z dokumentów z przełomu XVIII i XIX wieku wiemy, że w sąsiedztwie Spały istniała osada o nazwie Winduga, której położenie pozostaje do dziś zagadką. Dla wyjaśnienia: flisacy piliczni (oryle) zamieszkiwali blisko rzeki, tworząc często skupiska. Jedną z charakterystycznych nazw dla flisackich wsi była właśnie Winduga. Dziś w połowie drogi między Sulejowem i Przedborzem, nad Pilicą znajduje się jedna miejscowość o takiej nazwie. Wiemy także, że istniała tu w XVIII w. osada młynarska, która stała się zaczątkiem kurortu. Z dawnych akt... Z dokonanej 1789 roku lustracji (przeglądzie inwentaryzacyjnym dóbr królewskich) w województwie łęczyckim wiemy, że w okolicach Spały istniały trzy osady młynarskie. Leżały one przy młynach wodnych usytuowanych prawdopodobnie przy rzeczce Gać. Po jednej z tych osad nie pozostało śladu. Pozostałe z nich to dzisiejsze Spała i Konewka. W dokumentach lustracyjnych z 1789 roku znajdujemy skargę młynarza Marcina Spały na starostę inowłodzkiego Fryderyka Józefa Moszczyńskiego (Moszczyński właściwie miał tytuł starosty niegrodowego), za naruszanie przywilejów monarszych, jakimi cieszyli się młynarze nad Gacią. W skardze tej czytamy, że młyn zbudował własnym kosztem pradziad Marcina Spały, a jego ojciec, Bartłomiej Spała urządził przy młynie folusz (urządzenie do zagęszczania tkanin) w połowie XVIII wieku. Po II rozbiorze Polski w 1793 roku dobra inowłodzkie wraz ze spalskimi lasami znalazły się w zaborze pruskim i przestały funkcjonować tu polskie urzędy, co pozwoliło wygrać sprawę Spałom. W 1819 roku młyn i folusz odziedziczył Kacper Spała (jego ojciec, Marcin zginął prawdopodobnie w nurcie Pilicy, bowiem dokumenty powiadają, że zmarł "śmiercią tonącą"). Nowy właściciel uruchomił wkrótce tartak, stawiając jednocześnie budynki z izbami dla kilku zatrudnionych robotników. Takim sposobem osada młynarska stała się niemal przemysłowym osiedlem. W 1864 roku opadła gospodarczo, prawdopodobnie na skutek powstania styczniowego. O dzierżawę tego terenu zaczął się starać tomaszowski przedsiębiorca Zajdler. Miał on zamiar urządzić tu hamernię, czyli zakład obróbki żelaza, z czego nic nie wyszło. Podczas polowań z carem... w 1876 roku postanowił zapolować w tutejszych lasach następca tronu Rosji, carewicz Aleksander, późniejszy car Aleksander III. Polowanie to odbyło się w dniach 10-18 września 1876 roku. Dostojni goście zakwaterowali w klasztorze Św. Anny w Smardzewicach, a podejmującym ich gospodarzem był zapalony myśliwy, proboszcz parafii Św. Marcina w Białobrzegach Opoczyńskich, ks. Ludwik Żmudowski. To on w swoich zapiskach wspomina: ,,Jeździliśmy i na polowania i za Pilicę w Lasy Lubochyńskie, ale wysokim Gościom więcej podobało się w naszej Opoczyńskiej Ziemi – tu bowiem było więcej zwierzyny i większy szyk i porządek, a Następca Tronu tak się rozmiłował w naszych lasach, iż ma być tu urządzony dom w lesie – most na Pilicy i jest nadzieja oglądania w roku następnym tu Najjaśniejszego Pana". W 1884 roku wybudowano drewniany pałacyk według projektu Leona Mikuckiego – krakowskiego architekta. Obok powstały koszary dla sotni kozackiej i kompanii jegrów, kasyno oficerskie, domy dla gości. Wieżę ciśnień postawiono w 1890 roku. Około 1900 roku zbudowano jeszcze dwa hotele dla carskich gości (mieszczą się tam obecnie domy wczasowe "Rogacz" i "Dzik". Całość rezydencji zajmowała duży obszar. Zarządzał nim początkowa margrabia Wielkopolski, a od 1888 roku Ignacy Bończa-Modzelewski jako łowczy polowań carskich w Księstwie Łowickim z siedzibą w Spale. Jemu podlegali jegrzy, pełniący funkcję służby leśnej. Ich zadaniem była ochrona i dokarmianie zwierzyny, odstrzał drapieżników i dostarczanie upolowanej zwierzyny na stół. Wstęp do lasu i na teren rezydencji był zabroniony zwykłym ludziom. Rodzinę carską chroniła sotnia kozacka. By zapewnić spokój carskim gościom wysiedlono z okolic Spały kilka wsi. Tereny po nich zalesiono. Mieszkańców przeniesiono w okolice Nagórzyc. W taki sposób powstały przysiółki Swolszewic Małych i Dużych. Po carskich czasach w Spale pozostały: kamień pamiątkowy w miejscu, gdzie Aleksander III upolował swojego pierwszego jelenia (szaniec św. Huberta), domy wczasowe "Rogacz" i "Dzik" oraz piękny drewniany domek strażnika leśnego (dziś muzeum). Chmurne lata Podczas I wojny światowej Spała znalazła się w niemieckiej strefie okupacyjnej. Przez cały czas poła pod władzą wojskową. Urządzono tu wielki szpital wojskowy. W okolicznych lasach prowadzona była rabunkowa gospodarka. Nadleśnictwo lubocheńskie straciło w stosunku do roku 1913 niemal 50% drzewostanu. Wybudowano jednak wtedy linię kolejową Spała – Tomaszów (jej budowę ukończono w 1916 r.). Wycofując się w 1918, Niemcy zrabowali całe wyposażenie pałacyku i zrujnowali lub zniszczyli wiele budynków rezydencji. Renesans Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę zamierzano przeznaczyć Spałę na rezydencję Józefa Piłsudskiego. Nie był on zainteresowany łowiectwem, przebywał jednak tu kilka razy podczas świąt w 1921 i początkach 1922 r. W 1922 r. Spałę przeznaczono na letnią rezydencję prezydentów Rzeczypospolitej. Do jej odrestaurowania przyczynił się Stanisław Wojciechowski. Na jego polecenie inżynier Kazimierz Skórewicz zbudował w 1923 na miejscu dawnych koszar kaplicę drewnianą w stylu zakopiańskim nazywaną przez długi czas Kaplicą Prezydentów RP pw. Królowej Korony Polskiej. W Spale często przebywał prezydent Ignacy Mościcki – wielki amator polowań. Wprowadził on zwyczaj obchodzenia w Spale dorocznych dożynek. Na pierwsze z nich przybyło podobno 10 tysięcy gości. W następnych latach uczestników miało przybywać. Dla potrzeb tej uroczystości w 1928 roku zbudowano stadion, w późniejszym czasie też halę sportową na 38 tys. osób. W 1928 roku przeniesiony został z Warszawy pomnik żubra, obecny symbol Spały. Losy tego pomnika wiążą się z Białowieżą (a dokładniej mówiąc, ze Zwierzyńcem), gdzie był pierwotnie ustawiony (obecnie znajduje się tam jego wierna kopia). W 1935 roku w Spale odbył się pod patronatem Prezydenta RP Jubileuszowy Zlot Harcerstwa Polskiego Jamboree z okazji 25-lecia ZHP. W latach II wojny światowej 25 września 1939 roku na mocy dekretu Adolfa Hitlera ustanowiono zostało Naczelne Dowództwo Wojskowe "Wschód" (tzw. Oberost), którego siedzibę umieszczono w Spale. W październiku na czele NDW stanął gen. płk. Johannes Blaskowitz, odbierający 28 września kapitulację Warszawy. Po zmianach organizacyjnych, jakie Niemcy przeprowadzili w administracji wojskowej okupowanych terenów, od lipca 1940 mieściła się tu siedziba Militär – befehlhaber im Generalgouvernement, dowództwa wojskowego w GG. W tym czasie powstały w okolicy silne umocnienia wojskowe. Wtedy wybudowano potężne bunkry na Jeleniu i Konewce. Mieściło się tu też przez pewien czas dowództwo i część sztabu Grupy Armii "Środek", biorącej udział w operacji Barbarossa. Od pierwszych miesięcy okupacji na terenie Spały działał wywiad Związku Walki Zbrojnej. Zorganizował go wśród leśników Roman Wojewódzki – szef grupy wywiadowczej Obwodu ZWZ Tomaszów Maz. Szefem placówki wywiadowczej w Spale był Ignacy Stadziński. Zaangażował on do pracy swego syna Alfreda, rodziny Poborców i Cabanów, oraz Stefana Dąbrowskiego. Niestety w październiku 1941 roku polska placówka została rozpracowana przez hauptsturmführera SS Petera Machera, przy pomocy zdrajcy – adiutanta obwodu Henryka Nowaka ps. "Szelągowski", który zginął z wyroku wojskowego sądu Polski Podziemnej. Zginęli także wszyscy aresztowani. Dziś w Domu Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy można zobaczyć specjalną wystawę. Obok stoi pomnik odsłonięty w 1982 roku, wykonany przez Włodzimierza Władykę. W 1945 roku po wycofaniu się Niemców pałacyk prezydencki został najpierw niemal całkowicie rozszabrowany przez okoliczną ludność, a następnie po wkroczeniu Rosjan został przez nich spalony po tym jak dowiedzieli się, że wybudowano go dla cara. Dzisiaj po pałacyku został tylko obrys fundamentów. Dzieje najnowsze W czasach PRL Spałę zmieniono na ośrodek wczasów pracowniczych FWP, teren zawodów sportowych, ośrodek szkoleń i spotkań rozmaitych specjalności. Po przemianach ustrojowych w latach 90. XX wieku osada częściowo podupadła, jednakże przez ostatnie kilka lat podniosła się z marazmu. Nie brakuje nowych pomysłów na ściągnięcie turystów. W 1983 roku kaplica prezydencka została podniesiona do rangi kościoła parafialnego pw. św. Huberta. W 1992 roku przy kościele zbudowano Kościół Polowy Armii Krajowej. Jego głównym akcentem są wykonane w drewnie przez kustosza Domu Pamięci – Mieczysława Lisowskiego Stacje Męki Pańskiej, nazywane Drogą Krzyżową AK.Od 2005 roku począwszy od maja do października odbywają się Spalskie Jarmarki Antyków i Rękodzieła Ludowego w każdą drugą niedzielę .Impreza została nagrodzona w 2007 roku jako Najlepszy Produkt Turystyczny 2007 roku.Organizatorem imprezy jest Robert Papis .Więcej na www.jarmarkspalski.pl Zabytki Według rejestru zabytków KOBiDZ[2] na listę zabytków wpisane są obiekty: * kaplica p.w. NMP Królowej, drewniany, 1922, nr rej.: 418 z 16.04.1991 * park pałacowy, przy pałacu prezydenta RP, XIX w., nr rej.: 1/P-I-1/50 z 29.01.1950 * most żelbetowy na rzece Pilicy, na drodze do Ciebłowic, 1936, nr rej.: 407 z 19.10.1989 Szlaki turystyczne Szlak partyzancki – czerwony długość: 220 km trasa: Radomsko – Ojrzeń – Ewina – rezerwat Jasień – Kobiele Wielkie – Góra Chełmno – Przedbórz – Bąkowa Góra – Sulejów – Przygłów – Witów – Piotrków Trybunalski – Meszcze – Polichno – Swolszewice – Nagórzyce – Tomaszów Mazowiecki – Spała – Anielin – Poświętne – Radzice PKP – Skarżysko-Kamienna Szlak zielony (przebiegający przez Spalski Park Krajobrazowy) długość: 28 km trasa: Spała – COS – Stanica Harcerska – Królowa Wola – Glina – Luciąża – Kozłowiec – Łęg – Grotowice – Luboszcza Szlak wodny Pilicy długość: 228 km trasa: Zarzecze k/Szczekocin – Przedbórz – Faliszew – Skotniki (powiat piotrkowski) – Sulejów – Zbiornik Sulejowski – Tomaszów Maz. – Spała – Inowłódz – Żądłowice – Grotowice – Domaniewice – Nowe Miasto nad Pilicą – Białobrzegi – Warka – ujście Pilicy Stopień trudności według klasyfikacji międzynarodowej: CL I (przejazd łatwy), miejscami CL II (przejazd trudniejszy – wąskie koryto, znaczny spadek, kamieniste dno). |
| < zurück | weiter > |
|---|
